Συνέντευξη της Βάσως Μακαρώνη *
Η κλινική κοινότητα αναγνωρίζει όλο και περισσότερο ότι ο εθισμός στα ψώνια αντιπροσωπεύει μια όλο και πιο συχνή διαταραχή ψυχικής υγείας που απαιτεί εξειδικευμένες προσεγγίσεις.
Το να νιώσεις υπέρμετρη χαρά, αποκτώντας κάτι που σου αρέσει πολύ, σίγουρα δεν σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά με εσένα. Αν όμως μέχρι να επιστρέψεις σπίτι, έχεις ήδη μετανιώσει για την αγορά που μόλις έκανες, αν ο μισθός σου εξανεμίζεται στις αρχές του μήνα λόγω παρορμητικών αγορών, αν μια βόλτα στα μαγαζιά, είναι η πιο εύκολη λύση για ν’ αποφύγεις δυσάρεστα συναισθήματα όπως θλίψη ή ανία, τότε μάλλον θα πρέπει να προβληματιστείς. Έτσι κάπως άρχισα να προβληματίζομαι κι εγώ και αναζητώντας περισσότερες πληροφορίες από την Κλινική Ψυχολόγο Ψυχοθεραπεύτρια Βάσω Μακαρώνη συνειδητοποίησα ότι πάσχω από εθισμό στα ψώνια…
Γιατί είναι σημαντικό να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τον εθισμό στις αγορές;
Η κατανόηση του εθισμού στα ψώνια έχει σημασία, επειδή η καταναγκαστική αγορά χωρίς θεραπεία οδηγεί σε σοβαρές συνέπειες. Ο εθισμός στα ψώνια πολύ συχνά οδηγεί σε χρέη, ακόμα και οικονομική καταστροφή. Επίσης, οι αγοραστές που πάσχουν από εθισμό στα ψώνια, όταν μένουν χωρίς θεραπεία, βιώνουν αυξανόμενο άγχος, κατάθλιψη και προβλήματα στις σχέσεις τους. Αναπτύσσεται ένας επικίνδυνος κύκλος όπου το οικονομικό άγχος προκαλεί πιο καταναγκαστικές αγορές ως μηχανισμό αντιμετώπισης, κάνοντας τα πάντα χειρότερα. Η σωστή κατανόηση βοηθά να σπάσει το επιβλαβές μοτίβο μέσω κατάλληλων θεραπευτικών παρεμβάσεων.
Για τι είδους εθισμό μιλάμε, όταν δεν υπάρχει κάποια εθιστική ουσία όπως για παράδειγμα στον εθισμό στην νικοτίνη ή στο αλκοόλ;
Πρόκειται για έναν συμπεριφορικό εθισμό που χαρακτηρίζεται από υπερβολικές, παρορμητικές αγορές. Ο εθισμός στα ψώνια (shopacholic) είναι μια κατάσταση που περιλαμβάνει ανεξέλεγκτη παρόρμηση για αγορές, ανεξάρτητα από τα οικονομικά μας μέσα ή την πραγματική ανάγκη για τα είδη που αγοράζονται. Μοιάζει αρκετά με τον εθισμό στον τζόγο και στο πορνό, που είναι επίσης συμπεριφορικοί εθισμοί.
Ποιος είναι ο όρος του shopacholic στα ελληνικά;
Ο ελληνικός όρος είναι «ωνιομανία» και ορίζεται ως παθολογική καταναλωτική μανία, κατά την οποία το άτομο υποκύπτει στην αγορά υλικών αγαθών, με στόχο την αίσθηση της ευχαρίστησης που επιφέρει αρχικά η κατανάλωση. Η πρόσκαιρη όμως ικανοποίηση που προκύπτει από την αγορά αυτών των υλικών αγαθών, των οποίων η χρησιμότητα συνήθως τελικά αμφισβητείται, συνοδεύεται από άγχος απογοήτευση, δυσφορία και ενοχές.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο εκείνων που έχουν εθισμό στα ψώνια;
Ο εθισμός στα ψώνια ενεργοποιεί μια περιοχή του εγκεφάλου που εμπλέκεται στην επεξεργασία ευχαρίστησης και ανταμοιβής, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τουςάλλους εθισμούς. Πιο συγκεκριμένα, το σύστημα του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια μιας αγοράς απελευθερώνει ντοπαμίνη, δημιουργώντας συναισθήματα ευχαρίστησης και ενθουσιασμού. Οι αγοραστές βιώνουν ένα υψηλό επίπεδο ευχαρίστησης όταν κάνουν αγορές και μια προσωρινή ανακούφιση από αρνητικά συναισθήματα. Ο κύκλος ανταμοιβής που βασίζεται στην ντοπαμίνη ενισχύει τις αγοραστικές συμπεριφορές, οδηγώντας σε εθισμό.
Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι υπάρχει κάποιο συναισθηματικό κενό που προσπαθεί να καλύψει το άτομο μέσα από την αγορά υλικών αγαθών. Ισχύει αυτό;
Πράγματι, πολύ συχνά, μέσα από τις αγορές το άτομο προσπαθεί να αναπληρώσει βαθύτερες ανικανοποίητες ανάγκες του, όπως η αίσθηση της μοναξιάς και απομόνωσης ή να εκτονώσει αισθήματα θυμού, να μειώσει τα συναισθήματα κατάθλιψης ή ακόμα και να τονώσει την χαμηλή του αυτοεκτίμηση.
Είναι ένα είδος συναισθηματικού μουδιάσματος και ανακούφισης-αποφυγής των αρνητικών/δύσκολων συναισθημάτων που όλοι μας βιώνουμε, απλά κάποιοι έμαθαν να τα διαχειρίζονται υγιέστερα και αποτελεσματικότερα και κάποιοι άλλοι όχι.
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα σημάδια του εθισμού στα ψώνια;
Η ενασχόληση με τα ψώνια, η αγορά περιττών αντικειμένων και το αίσθημα ανακούφισης ή ενθουσιασμού κατά τη διάρκεια των αγορών είναι κοινά σημάδια εθισμού στα ψώνια.
Ένας αγοραστής με εθισμό στα ψώνια συνήθως προσπαθεί ν΄ αντισταθεί ή να μειώσει τις αγορές αλλά αποτυγχάνει επανειλημμένα. Οι αποτυχημένες προσπάθειες είναι ένα από τα συμπτώματα εθισμού στα ψώνια, που οδηγεί σε αυξημένη απογοήτευση και ενοχή.
Ένα άλλο σημάδι είναι η συσσώρευση οικονομικού χρέους λόγω πολλαπλών αγορών. Οι αγοραστές με εθισμό στα ψώνια αγνοούν τα οικονομικά όρια και οδηγούνται πολύ συχνά σε οικονομική ασφυξία. Οι υπερχρεωμένες κάρτες είναι συχνό φαινόμενο στα άτομα με εθισμό στα ψώνια, καθώς προβαίνουν σε συνεχείς δαπάνες παρά τις αρνητικές συνέπειες. Επίσης, η μυστικοπαθής συμπεριφορά είναι σημάδι εθισμού στα ψώνια, δεδομένου ότι το άτομο συνήθως νιώθει ντροπή για τις αγορές του. Η ανάγκη να κρατηθεί κρυφή η αγοραστική συμπεριφορά δημιουργεί απομόνωση και συναισθήματα ενοχής, ενισχύοντας τον εθισμό.
Υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά προσωπικότητας που φέρουν τα άτομα που αναπτύσσουν εθισμό στα ψώνια;
Η έρευνα έχει εντοπίσει ψυχολογικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην πάθηση, όπως η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η τελειομανία, η παρορμητικότητα και η δυσκολία ρύθμισης των συναισθημάτων. Τα ψώνια παρέχουν μια προσωρινή διαφυγή από τα αρνητικά συναισθήματα, δημιουργώντας έναν δυσπροσαρμοστικό μηχανισμό αντιμετώπισης που συντηρεί τον εθιστικό κύκλο.
Συνδέεται η αγοραστική μανία με κάποιες συγκεκριμένες διαταραχές ψυχικής υγείας;
Πράγματι, η πάθηση μπορεί να συνδέεται με προβλήματα ψυχικής υγείας όπως άγχος, κατάθλιψη, ψυχαναγκαστική συμπεριφορά και διπολική διαταραχή. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας μπορούν ν’ αναγνωρίσουν τον εθισμό στα ψώνια ως μια κοινή εκδήλωση των συγκεκριμένων ψυχιατρικών διαταραχών που απαιτούν θεραπευτικές προσεγγίσεις.
Πόσο συχνός είναι ο εθισμός στα ψώνια;
Ο εθισμός στα ψώνια είναι κοινός στις ΗΠΑ, με το 5.8% των Αμερικανών να παλεύουν με την ψυχαναγκαστική αγοραστική συμπεριφορά, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας (NIH). Θεωρούμε όμως ότι το ποσοστό είναι μεγαλύτερο, καθώς γνωρίζουμε ότι είναι ένας καλά κρυμμένος εθισμός που δύσκολα αναγνωρίζεται από τους πάσχοντες ή ακόμα κι όταν τον αναγνωρίζουν τον κρύβουν.
Είναι πιο συχνός ο συγκεκριμένος εθισμός στους άνδρες ή στις γυναίκες;
Παλαιότερες έρευνες έδειχναν ότι οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς στον συγκεκριμένο εθισμό. Οι νεότερες έρευνες όμως αποδεικνύουν ότι με την ανάπτυξη της διαδικτυακής αγοράς, ο εθισμός αυτού του είδους αφορά και τα δυο φύλα. Οι ιστότοποι ηλεκτρονικών αγορών δημιουργούν υψηλότερο κίνδυνο για την ανάπτυξη εθισμού στα ψώνια λόγω παρορμητικότητας. Τα ρούχα, τα ηλεκτρονικά είδη και τα προϊόντα ομορφιάς αντιπροσωπεύουν κατηγορίες εμπορευμάτων που αγοράζονται συχνότερα από ψυχαναγκαστικούς αγοραστές.
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα προβλήματα στα οποία μπορεί να οδηγήσει ο εθισμός στα ψώνια;
Η απώλεια οικονομικής σταθερότητας, η απομόνωση από αγαπημένα πρόσωπα, ακόμη και κατάθλιψη. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι οι εθισμοί κλιμακώνονται, προκαλώντας σοβαρές συναισθηματικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες.
Υπάρχουν τρόποι αντιμετώπισης;
Η αντιμετώπιση του εθισμού στα ψώνια περιλαμβάνει τρία βασικά στάδια: την αναγνώριση και αποδοχή του προβλήματος, την αναζήτηση βοήθειας από ειδικούς και την αποκάλυψη στα στενά οικεία και μη πρόσωπα με σκοπό την υποστήριξη, καθώς και τη λήψη των απαραίτητων μέτρων αλλαγής συμπεριφοράς.
Μπορείτε να μας αναφέρετε μερικά μέτρα αλλαγής που προτείνονται σε όσους υποψιάζονται ότι έχουν εθισμό στα ψώνια;
Άμεση ακύρωση των πιστωτικών καρτών. Οι αγορές πρέπει να γίνονται μόνο με ρευστό. Καταγραφή των προϊόντων που χρειάζεται να αγοράσουν σε λίστα. Όταν βγαίνουν έξω, καλό είναι να παίρνουν μαζί τους τόσα χρήματα όσα υπολογίζουν ότι θα χρειαστούν. Επίσης, θα πρέπει να αφαιρέσουν από το κινητό ή την διαδικτυακή τους διεύθυνση όλες τις επαφές που αποστέλλουν μηνύματα που ανακοινώνουν τις προσφορές τους.
Υπάρχει κάτι άλλο που μπορεί να βοηθήσει;
Ναι. Είναι σημαντικό τα άτομα με εθισμό στα ψώνια να φροντίζουν να γεμίζουν τη μέρα τους με δημιουργικές δραστηριότητες και να τηρούν ένα καλά δομημένο πρόγραμμα γευμάτων και άσκησης. Όσο καλύτερα εκτονώνουν την ενέργειά τους, τόσο λιγότερο πλήξη και ανία θα νιώθουν. Η πλήξη και η ανία μας καθιστά όλους επιρρεπείς στον πρόσκαιρο ενθουσιασμό μιας αγοράς. Επίσης, είναι σημαντικό να εστιάσουν στην ποιοτική σύνδεση με τα αγαπημένα τους πρόσωπα.
Αναφέρατε μεταξύ άλλων την άσκηση ως μέτρο πρόληψης. Θέλετε να μας δώσετε περισσότερες πληροφορίες για το πώς βοηθάει στη πρόληψη της αγοραστικής μανίας;
Με την τακτική σωματική άσκηση στη καθημερινότητα διασφαλίζουμε ότι απελευθερώνονται ενδορφίνες, που βελτιώνουν τη διάθεση, μειώνοντας παράλληλα το άγχος και την ένταση. Το άτομο με καλύτερα ρυθμισμένη διάθεση είναι λιγότερο επιρρεπή σε μια αγοραστική εκτόνωση. Η άσκηση μπορεί επίσηςνα λειτουργήσει ως ένα μέσο απόσπασης της προσοχής σε περιόδους υψηλού κινδύνου κατά τις οποίες το άτομο προσπαθεί να διαχειριστεί την έντονη παρόρμηση για ψώνια.
Κι αν όλα τα παραπάνω αποτύχουν;
Αν όλα τα παραπάνω αποτύχουν, τότε πρέπει να αναζητήσει βοήθεια από ειδικούς. Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει γνωστικο – συμπεριφορική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση, ψυχιατρική αξιολόγηση και φαρμακευτική αγωγή και ανάλογα με τον πυρήνα της ψυχικής διαταραχής που πιθανόν υποβόσκει να γίνει θεραπεία για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, του άγχους ή της ψυχαναγκαστικής συμπεριφοράς.
Το κλειδί είναι η συνειδητότητα στην καταναλωτική συνήθεια, η αυτογνωστική επαγρύπνηση και εγρήγορση, καθώς και η έγκυρη αντιμετώπιση της παθολογικής συμπεριφοράς.
Who is Who
Η Βάσω Μακαρώνη είναι Κλινική Ψυχολόγος και Ψυχοθεραπεύτρια ψυχοδυναμικής- γνωσιακής και συμπεριφοριστικής προσέγγισης. Διδάσκει Ψυχολογία στο Ανοιχτό Λ. Παν/μιο καθώς και σε άλλα ιδρύματα. Έχει εκπαιδευτεί στην Εφαρμοσμένη Ανάλυση της Ανθρώπινης Συμπεριφοράς και στη Συμπεριφοριστική Θεραπεία με μετεκπαίδευση στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Master’s Degree από το Πανεπιστήμιο της Indianapolis, με εξειδίκευση στην Κατάθλιψη και σε θέματα Διαταραχών Σίτισης. Με κλινική και επιστημονική εμπειρία 25+ χρόνων στο χώρο της Ψυχικής Υγείας, ασχολείται με την Κλινική Εποπτεία φοιτητών, καθώς και με την διεξαγωγή σεμιναριών τόσο σε θέματα ψυχολογίας και διαπροσωπικών σχέσεων όσο και σε υπηρεσίες ανθρώπινων πόρων/HR. Αρθρογραφεί σε πολλά έντυπα, διαδικτυακά περιοδικά και εφημερίδες και έχει συνεργαστεί με τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς σταθμούς (Mega, Star, ΕTv. κ.α).
Πηγή: HEALTH TODAY MAGAZINE
