Μέχρι πρόσφατα, όταν μιλούσαμε για άσκηση και καρκίνο, τη βλέπαμε κυρίως ως έναν τρόπο να βελτιωθεί η καθημερινότητα του ασθενούς — όχι απαραίτητα ως κάτι που θα μπορούσε να επηρεάσει την ίδια την πορεία της νόσου. Υπήρχαν επίσης πολλές ενδείξεις ότι οι πιο δραστήριοι άνθρωποι εμφάνιζαν λιγότερους καρκίνους και ότι όσοι ασκούνταν μετά τη διάγνωση ζούσαν περισσότερο. Οι δραστήριοι άνθρωποι συχνά τρώνε καλύτερα, καπνίζουν λιγότερο, έχουν χαμηλότερο βάρος και γενικά καλύτερη υγεία. Άρα, ήταν δύσκολο να αποδειχθεί αν η ίδια η άσκηση άλλαζε πραγματικά την πορεία της νόσου.
Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) και ο Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ) αναφέρουν ότι η πρόσφατη μελέτη CHALLENGE, που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό New England Journal of Medicine, έδωσε ένα από τα πιο ισχυρά μέχρι σήμερα μηνύματα: σε ασθενείς με καρκίνο παχέος εντέρου που είχαν χειρουργηθεί και ολοκληρώσει επικουρική χημειοθεραπεία, ένα οργανωμένο πρόγραμμα άσκησης για τρία χρόνια βελτίωσε σημαντικά την ελεύθερη νόσου επιβίωση. Με απλά λόγια, οι ασθενείς που συμμετείχαν στο πρόγραμμα είχαν μικρότερη πιθανότητα υποτροπής, νέου καρκίνου ή θανάτου σε σχέση με όσους έλαβαν μόνο ενημερωτικό υλικό για την υγεία.
Στα πέντε χρόνια, το 80,3% των ασθενών της ομάδας άσκησης ήταν ελεύθερο νόσου, έναντι 73,9% στην ομάδα ελέγχου. Στα οκτώ χρόνια, η συνολική επιβίωση ήταν 90,3% στην ομάδα της άσκησης και 83,2% στην ομάδα της απλής ενημέρωσης. Δεν μιλάμε, λοιπόν, για μια μικρή βελτίωση στην ευεξία, αλλά για διαφορά που αφορά την ίδια την πορεία της ασθένειας.
Παράλληλα, μια μεγάλη ανάλυση στο JAMA Network Open εξέτασε περισσότερους από 17.000 επιζώντες από επτά τύπους καρκίνου που είχαν μελετηθεί λιγότερο: ουροδόχου κύστης, ενδομητρίου, νεφρού, πνεύμονα, στοματικής κοιλότητας, ωοθηκών και ορθού. Η μέτρια έως έντονη σωματική δραστηριότητα μετά τη διάγνωση συνδέθηκε με χαμηλότερη θνησιμότητα από καρκίνο σε αρκετές ομάδες ασθενών. Επιπλέον, σε ασθενείς με καρκίνο πνεύμονα και ορθού, όσοι δεν ήταν δραστήριοι πριν από τη διάγνωση αλλά έγιναν μετά, φάνηκαν να έχουν χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου από καρκίνο.
Η συστηματική κίνηση βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη, μειώνει τη χρόνια φλεγμονή, επηρεάζει ορμονικά μονοπάτια και ενισχύει λειτουργίες του ανοσοποιητικού συστήματος. Βοηθά επίσης στη διατήρηση της μυϊκής μάζας, στην αντιμετώπιση της κόπωσης, στη διάθεση και στην καλύτερη ανοχή των θεραπειών. Ο οργανισμός που κινείται δεν γίνεται άτρωτος, αλλά συχνά γίνεται πιο ανθεκτικός.
Όμως, η άσκηση δεν αντικαθιστά τη χειρουργική επέμβαση, τη χημειοθεραπεία, την ακτινοθεραπεία, την ανοσοθεραπεία ή τον προληπτικό έλεγχο. Δεν είναι «εναλλακτική θεραπεία». Είναι συμπληρωματικό, επιστημονικά τεκμηριωμένο εργαλείο φροντίδας. Ούτε σημαίνει ότι όποιος ασκείται δεν θα νοσήσει ή δεν θα υποτροπιάσει. Ο καρκίνος επηρεάζεται από τη βιολογία, τα γονίδια, το περιβάλλον και συχνά από την τύχη. Η άσκηση μειώνει τον κίνδυνο· δεν τον μηδενίζει.
Το βασικό είναι ότι η άσκηση δεν χρειάζεται να είναι υπερβολική για να έχει αξία. Δεν απαιτούνται ακραίες προσπάθειες, μαραθώνιοι ή εξαντλητικές ώρες στο γυμναστήριο. Αυτό που φαίνεται να μετρά περισσότερο είναι η σταθερή, τακτική κίνηση, προσαρμοσμένη στις δυνατότητες και στην κατάσταση της υγείας κάθε ανθρώπου. Γρήγορο περπάτημα, ποδήλατο, κολύμπι, ασκήσεις με αντιστάσεις, ανέβασμα σκάλας, ακόμη και μικρά διαστήματα κίνησης μέσα στην ημέρα μπορούν να αποτελέσουν αρχή. Για ανθρώπους που αναρρώνουν από χειρουργείο ή χημειοθεραπεία, το πρόγραμμα πρέπει να είναι εξατομικευμένο, σταδιακό και ασφαλές, ιδανικά με τη σύμφωνη γνώμη του ογκολόγου και τη βοήθεια φυσικοθεραπευτή ή ειδικού στην άσκηση για ασθενείς με καρκίνο.
Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι στη μελέτη CHALLENGE τα μυοσκελετικά προβλήματα ήταν πιο συχνά στην ομάδα της άσκησης. Αυτό δεν ακυρώνει το όφελος, αλλά μας θυμίζει ότι η άσκηση είναι παρέμβαση και πρέπει να συνταγογραφείται με σοβαρότητα: σωστή ένταση, προθέρμανση, αποκατάσταση, προσαρμογή στις δυνατότητες του κάθε ανθρώπου.
Η ογκολογία μπαίνει πλέον σε μια νέα εποχή, όπου η άσκηση δεν είναι απλώς μια καλή συνήθεια «αν υπάρχει χρόνος». Για τουλάχιστον έναν συχνό καρκίνο, τον καρκίνο του παχέος εντέρου μετά τη θεραπεία, υπάρχουν πλέον ισχυρές αποδείξεις ότι μπορεί να αλλάξει την έκβαση. Για πολλούς άλλους καρκίνους, τα στοιχεία είναι ακόμη κυρίως παρατηρητικά, αλλά σταθερά και βιολογικά πειστικά.
