Γράφει : Ο Καθ. Βύρων Κοτζαμάνης, Δ/της Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ)
Η δημογραφική εικόνα της χώρας μας διαφέρει σήμερα σημαντικά από αυτήν της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας. Συνοψίζοντας τις βασικές αλλαγές χρειάζεται ν’ αναφέρουμε:
Tην υπερ-συγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της επικράτειας
Tο 2021 το 50% έχει συγκεντρωθεί στο 1,6% της επιφάνειας σε 277 από τις 1036 Δημ. Ενότητες έναντι του 13,4% το 1951 (και το δε 80% στο 14,4% της επιφάνειας έναντι του 42,1 % το 1951), άμεση συνέπεια της εσωτερικής -και δευτερευόντως της εξωτερικής μετανάστευσης.
Την σημαντική μεν αύξηση του προσδόκιμου ζωής αλλά και την μεγαλύτερη επιβράδυνση των κερδών της μετά το 1990 σε σχέση με άλλες -εκτός των πρώην σοσιαλιστικών- χώρες της ΕΕ.
Την ταχύτατη μείωση της γονιμότητας του αριθμού δηλ. των παιδιών που απέκτησαν οι γενεές που γεννήθηκαν μετά τα μέσα της δεκαετίας του ‘50 (2,0 όσες γεννήθηκαν γύρω από το 1960, 1,45 όσες γεννήθηκαν γύρω από το 1985) και την συνεχή αύξηση της μέσης ηλικίας στην απόκτησή τους, εξ’ ου και η μετά το 1980 ταχύτατη μείωση των γεννήσεων, μια μείωση που θα ήταν πολύ μεγαλύτερη χωρίς την συνεισφορά των αλλοδαπών (μια σχεδόν στις 7 γεννήσεις το 2004-2025 προήλθαν από αλλοδαπές γυναίκες).
Την αναστροφή του πρόσημου των φυσικών ισοζυγίων .Μετά το 2010 οι γεννήσεις είναι σταθερά περισσότερες από τους θανάτους.
Την συνεχή αύξηση του ειδικού βάρους των 65 ετών και άνω.Από το 6,8% το 1951 στο 23,5% σήμερα, άμεση επίπτωση της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και της μείωσης της γονιμότητας (μια αύξηση που συνοδεύτηκε και από και την σημαντική μείωση του πλήθους και του ειδικού βάρους των 0-19 ετών από το 38,5% το 1951 στο 18,5% σήμερα).
Τις αλλαγές της σύνθεσης του πληθυσμού μας.Από «εθνικά ομοιογενής» μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο (οι μη έχοντες την ελληνική υπηκοότητα το 1951 ήταν λίγες χιλιάδες) συμπεριλαμβάνει σήμερα περίπου 800 χιλ. αλλοδαπούς, η μεγάλη πλειοψηφία των οποίων προέρχεται από τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες.
Την αναστροφή την τελευταία δεκαπενταετία των μεταναστευτικών ισοζυγίων.Οι έξοδοι από την χώρα μας ήταν συνολικά περισσότεροι από τις εισόδους με αποτέλεσμα, σε συνδυασμό με τα αρνητικά φυσικά ισοζύγια (560 χιλ. περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις το 2011-25) να έχουμε μια μείωση του πληθυσμού μας κατά 700 χιλ. ανάμεσα στο 2011 και το 2026.
Την μείωση των γάμων, την αύξηση των διαζυγίων και των συμφώνων συμβίωσης.Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αλλαγή της σύνθεσης και δομής των νοικοκυριών και των οικογενειών και την ανάδυση νέων οικογενειακών μοντέλων.
Οφείλουμε τέλος να υπενθυμίσουμε ότι τα προαναφερθέντα που αναφέρονται σε επίπεδο χώρας προκύπτουν από εξαιρετικά διαφοροποιημένες μέχρι σήμερα πορείες σε χαμηλότερα διοικητικά επίπεδα, πορείες που, υποθηκεύουν την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή της χώρας μας.
ΤΙ ΜΕΛΛΕΙ ΓΕΝΕΣΘΑΙ;
Ο προβληματισμός για το δημογραφικό δεν περιορίζεται μόνον στο παρόν, καθώς όλες οι προβολές, τόσο αυτές των διεθνών οργανισμών, όσο και αυτές του Ινστιτούτου Δημογραφικών Μελετών και Ερευνών αφήνουν να διαφανεί ότι, σε επίπεδο χώρας, τις επόμενες δεκαετίες:
Οι θάνατοι θα αυξηθούν ελαφρώς.Εκτιμάται ότι θα εγγίξουν τις 127 χιλ. κατά μέσο όριο ετησίως το 2026-59 και θα συνεχίσουν να είναι πολύ περισσότεροι από τις γεννήσεις. Αυτό θα έχει σαν αποτέλεσμα, αν το μεταναστευτικό μας ισοζύγιο είναι ουδέτερο, να καταγράφουμε κάθε χρονιά έντονα αρνητικά φυσικά ισοζύγια και μια συνεχή μείωση του πληθυσμού μας,
Η δημογραφική γήρανση δεν πρόκειται να ανακοπεί και η υπερ-συγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της επικράτειας θα συνεχισθεί.
Ο συνολικός πληθυσμός μας θα μειωθεί.Στην υπόθεση πάντοτε ενός μηδενικού την επόμενη τριακονταπενταετία μεταναστευτικού ισοζυγίου, εκτιμάται ότι ο πληθυσμός μας θα μειωθεί από 1,95 έως και 2,45 εκατομμύρια περίπου το 2060 σε σχέση με σήμερα, ενώ οι 65 ετών και άνω θα αυξηθούν κατά 700 σχεδόν χιλ. Ο πληθυσμός μας δηλ. θα επανέλθει στο ευνοϊκότερο σενάριο στα επίπεδα του 1963 -8,45 εκατομ -, στο δυσμενέστερο δε σε αυτά του 1955 -7,95 εκατομ -. Και στα δυο όμως αυτά σενάρια η κατανομή του ανά ηλικία θα διαφοροποιείται σημαντικά αυτής των προηγουμένων δεκαετιών καθώς οι 65 ετών και άνω (η μόνη μεγάλη ηλικιακή ομάδα που θα αυξηθεί) θα αποτελούν αναλόγως των σεναρίων το 30 -38 % του συνολικού πληθυσμού έναντι του 6-7% έναν αιώνα πριν και του 23,5 % το 2026.
Στη χώρα μας δυστυχώς δεν φαίνεται να έχει γίνει ακόμη πλήρως κατανοητό από τους προτείνοντες ή τους επιφορτισμένους με τη λήψη μέτρων πολιτικής ότι ο πληθυσμός διέπεται από αδράνεια, ενώ οι κύριες δημογραφικές συνιστώσες (γονιμότητα, θνησιμότητα, εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση) συνδέονται με αμφίδρομες σχέσεις, επηρεάζονται από πλήθος εξωγενών της δημογραφίας μεταβλητών, και ταυτόχρονα, επηρεάζουν και τις μεταβλητές αυτές,
Στην πραγματικότητα απαιτείται μια συνεκτική πολίτικη που θα λαμβάνει υπόψη:
Το σύνολο (και όχι μόνον την οικογένεια/γονιμότητα) των συνιστωσών που επηρεάζουν το μέγεθος ενός πληθυσμού, την κατανομή του ανά ηλικία και στον χώρο, και, επομένως η λήψη προσηκόντων μέτρων σε πλήθος πεδίων που θα επιτρέψουν μια υγιή γήρανση, ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, την ανακατανομή του πληθυσμού στον χώρο, και, ταυτόχρονα, θα δημιουργήσουν ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον για την απόκτηση από τις νεότερες γενεές ενός αριθμού απογόνων που δεν θα αφίσταται σημαντικά αυτού –γύρω από τα δυο- που επιθυμούν.
Οφείλουμε δε να τονίσουμε τον επιθετικό προσδιορισμό που χρησιμοποιούμε («εξαιρετικό») καθώς η επιβράδυνση της μείωσης των γεννήσεων, και, στη συνέχεια, η όποια προοδευτική αύξησή τους από το χαμηλότερο επίπεδο που θα φθάσουν -αναγκαία προϋπόθεση για να μειωθεί μελλοντικά η διαφορά ανάμεσα σε αυτές και τους θανάτους- είναι αδύνατον να επιτευχθεί χωρίς την δημιουργία του περιβάλλοντος αυτού καθώς η μείωση των γυναίκες 25-44 ετών από τις οποίες προέρχεται σχεδόν το 90% των γεννήσεων κάθε χρονιά θα συνεχισθεί.
Τα προαναφερθέντα μετρά, αν ληφθούν, θα επιβραδύνουν την αύξηση των θανάτων μειώνοντας την υψηλή θνησιμότητα κάποιων ηλικιακών ομάδων επιτρέποντας στους μελλοντικούς ηλικιωμένους να έχουν μια υγιή γήρανση, θα αποτρέψουν την συνέχιση της μετανάστευσης νέων παραγωγικών και αναπαραγωγικών ηλικιών διευκολύνοντας ταυτόχρονα και την επιστροφή τμήματος αυτών που έχουν φύγει. Επίσης θα επιτρέψουν την ενσωμάτωση και μόνιμη εγκατάσταση νέων αλλοδαπών στη χώρα μας. Τέλος, θα περιορίσουν την συγκέντρωση του πληθυσμού στον ελλαδικό χώρο.
και,
Η δημογραφική γήρανση είναι μια από τις μείζονες προκλήσεις
Η συνεκτική πολιτική θα πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη τις βραχύ-μεσο και μακροχρόνιες επιπτώσεις της εξέλιξης των δημογραφικών συνιστωσών-και ειδικότερα της γήρανσης– σε πλήθος πεδίων.
Όσον αφορά την δημογραφική γήρανση ειδικότερα θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η αύξηση του πλήθους και του ειδικού βάρους των 65 ετών και άνω στη χώρα μας – μια αύξηση που είναι σαφώς διαφοροποιημένη ανά περιοχή-, είναι μη αναστρέψιμη. Μη αναστρέψιμη είναι όμως τις αμέσως επόμενες δεκαετίες και η ταχύτατα αύξηση στο εσωτερικό της ομάδας αυτής όσων δεν έχουν αποκτήσει απογόνους. Τα άτομα αυτά θα βρεθούν μεγαλώνοντας είτε μόνοι, είτε -αν έχουν- με τον επίσης ηλικιωμένο σύντροφό τους, χωρίς την παρουσία των «άτυπων βοηθών που διαθέτουν ακόμη και σήμερα οι παλαιότερες γενεές.
Η δημογραφική γήρανση είναι μια από τις μείζονες προκλήσεις και τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, συνταξιοδότησης και υγείας που σχεδιάστηκαν σε περίοδο πληθυσμιακής μεγέθυνσης θα αντιμετωπίσουν αυξημένες δομικές πιέσεις καθώς η αναλογία των ηλικιωμένων προς νέους παραγωγικής ηλικίας θα μεταβληθεί ταχύτατα συμπαρασύροντας και αυτήν των ηλικιωμένων προς τους απασχολούμενους. Οι δημοσιονομικές επομένως πιέσεις λόγω της γήρανσης αναμένεται να αυξηθούν τόσο λόγω της αύξησης του πλήθους των ηλικιωμένων όσο και των προαναφερθεισών αλλαγών των οικογενειακών δομών.
Η όποια δε προσαρμογή στο νέο αυτό δημογραφικό τοπίο των πολιτικών για τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των συστημάτων αυτών (βιωσιμότητα που δεν θα πρέπει να ορίζεται ως η διατήρηση των υφιστάμενων ανεπαρκών υπηρεσιών τους αλλά η ριζική βελτίωσή τους) θα έχει περιορισμένα αποτελέσματα αν δεν συνοδευτεί, εκτός των άλλων, και από την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, της παραγωγικότητας της εργασίας και των επιδόσεων μας σε όρους διεθνούς ανταγωνιστικότητας, πεδία στα οποία υστερούμε σημαντικά έναντι όλων σχεδόν των χωρών- μελών της ΕΕ.
Η συζήτηση μέχρι στιγμής στη χώρα μας γύρω από τις επιπτώσεις του «δημογραφικού», εκτός των άλλων και στα προαναφερθέντα συστήματα γίνεται δυστυχώς στο πλαίσιο μιας ευρύτερης προσέγγισης με την γήρανση να αντιμετωπίζεται μόνον ως κόστος και όχι ως μια ευκαιρία για την προώθηση της ευημερίας, της ισότητας, της συλλογικότητας και της αλληλεγγύης. Θεωρείται ειδικότερα ότι, με βάση τις διαγραφόμενες τάσεις, τα εισοδήματα των ενεργών τίθενται σε κίνδυνο, ο επιμερισμός των μεταφερόμενων ποσών ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες των μη ενεργών καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολος, ενώ στον ορίζοντα διαγράφονται και εντάσεις ανάμεσα στις γενεές δυνάμενες να οδηγήσουν σε «πόλεμο των ηλικιών».
Προβάλλεται επομένως μια εικόνα για το μέλλον όπου ο κύριος δυναμικός παράγοντας που λαμβάνεται υπ’ όψη (πληθυσμός), μεταβαλλόμενος, οδηγεί στην ανισορροπία του συστήματος ή ακόμη και στην «έκρηξή» του. Οι προσεγγίσεις αυτές έρχονται να συμπληρώσουν τη διάχυτη στην κοινή γνώμη ιδέα για τις «καταστροφικές» συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης (συνέπειες που εδράζονται στην ταύτιση της ατομικής με την «κοινωνική» γήρανση), ενώ ο κυρίαρχος λόγος ενισχύει τις προυπάρχουσες προϊδεάσεις- προκαταλήψεις και αξιολογικές κρίσεις, οδηγώντας αβίαστα σχεδόν στο συμπέρασμα ότι η γήρανση ευθύνεται αποκλειστικά σχεδόν για τη διατάραξη, εάν όχι για τη ρήξη, των μεγάλων κοινωνικό-οικονομικών μας ισορροπιών.
Βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη καμπή, σε μια αβέβαιη μεταβατική περίοδο
Η μέλλουσα ιστορία της γήρανσης δεν έχει ακόμη γραφεί και οι φορείς διστάζουν να επιλέξουν ανάμεσα στα υπάρχοντα σενάρια, σενάρια που δεν έχουν ούτε την ίδια οικονομική και κοινωνική βαρύτητα, ούτε τις ίδιες πιθανότητες επαλήθευσης. Θα υποστηρίξουμε ότι μια από τις προτεραιότητες είναι και ο περιορισμός των παραγόντων που οδηγούν στην κοινωνική γήρανση, γήρανση που εγκυμονεί κινδύνους εξίσου μεγάλους με αυτούς που απορρέουν από την αλλαγή των δημογραφικών δομών. Η χειρότερη επιλογή συνίσταται στον εγκλωβισμό μας στις υπάρχουσες δομές και μηχανισμούς λειτουργίας, στους παρόντες μηχανισμούς σύλληψης και θεώρησης των «προβλημάτων», στην εμμονή στα ισχύοντα συστήματα αφαίρεσης κοινωνικών πόρων και αναδιανομής.
Η καλύτερη πιθανόν συνίσταται στην μερική κατάργηση των ηλικιακών συνόρων, στη δημιουργία πραγματικών εναλλακτικών επιλογών ανάμεσα στην εργασία, τον ελεύθερο χρόνο και την εκπαίδευση στη διάρκεια των διαδοχικών κύκλων της ζωής, στην κατάργηση των σινικών τειχών που διαχωρίζουν την ενεργή ζωή από τη μη ενεργή, στην ανάδειξη και αξιοποίηση του τεραστίου αποθέματος δυνάμεων και πόρων που κατέχουν τα άτομα της αποκαλούμενης ευσχήμως «τρίτης» η «τέταρτης» ηλικίας». Συνίσταται στη δόμηση νέων πολιτικών, στην «επαν-εφεύρεση» της γήρανσης και στην αναδόμηση των θεσμών, στην αλλαγή των νοοτροπιών, στην αναθεώρηση της οπτικής γωνίας θεώρησης και σύλληψης του «προβλήματος» και, τέλος, στη δυναμική, οργανωμένη εμφάνιση στο προσκήνιο των άμεσα ενδιαφερομένων που θα πάψουν να αποτελούν πλέον «στατιστικές κατηγορίες».
Η πρόκληση είναι παρούσα
Από τις λύσεις που θα δοθούν, θα κριθεί εάν ο κοινωνικός στιγματισμός, η περιθωριοποίηση των «ηλικιωμένων» – επάγωγο της έως σήμερα θεωρούμενης απουσίας «συλλογικής χρησιμότητάς» τους-, θα αρθεί, εάν το κοινωνικό ρολόι θα προλάβει το βιολογικό, εάν η ανισορροπία ανάμεσα στις δύο βασικές συνιστώσες της γήρανσης (κοινωνική/ δημογραφική), που αποτελεί σημαντική απειλή, είναι δυνατόν να ανατραπεί. Από τις επιλογές που θα υιοθετηθούν, θα κριθεί παράλληλα εάν «ευγενείς» δραστηριότητες (όπως η εκπαίδευση, η φροντίδα- θεραπεία, η βοήθεια προς τους λιγότερο ευνοημένους ….) δραστηριότητες που θεωρούνται σήμερα ακόμη σε μεγάλο βαθμό ως μη «παραγωγικές», θα αποκτήσουν τη θέση που τους ανήκει, ως δυνάμενες να δυναμιτίσουν τις οικονομίες του μέλλοντος.
Εν τέλει, το ερώτημα που βάσιμα δύναται να τεθεί και στη χώρα μας είναι εάν οι προαναφερθείσες αναδιαρθρώσεις και ανακατατάξεις δύνανται να πραγματοποιηθούν χωρίς –εκτός των άλλων- και αλλαγές σε άλλα πεδία, αλλαγές που απαιτούνται εξαιτίας –εκτός των άλλων- και των δημογραφικών μας εξελίξεων. Από την απάντηση στο ερώτημα αυτό θα κριθεί εάν η συλλογική αλληλεγγύη που όλοι επικαλούνται είναι μύθος ή πραγματικότητα…
Η αυξανόμενη δημογραφική γήρανση, που συνοδεύεται και από ένα βιολογικό «rajeunissement» (αναζωογόνηση) των ατόμων που εντάσσονται προοδευτικά στην τρίτη ή τέταρτη ηλικία (γεγονός που τους κάνει να είναι νεότεροι στις ίδιες ηλικίες απ’ ότι οι γονείς τους), θα ασκήσει αναμφισβήτητα ισχυρούς καταναγκασμούς στο επίπεδο ζωής μας τις επόμενες δεκαετίες. Οι τρόποι προσαρμογής μας σε αυτήν ποικίλλουν και, προφανώς, είναι άμεση συνάρτησή των πολιτικών που θα υιοθετήσουμε και του χρόνου που θα έχουμε από την στιγμή που αποφασίσουν να δράσουμε….
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αναδιαμορφώνει τις κοινωνίες μας με τρόπους που καμία προηγούμενη γενιά δεν έχει βιώσει
Ενώ η γήρανση παρουσιάζεται συνήθως ως συνώνυμο της κρίσης – ένας «δημογραφικός χειμώνας» ή ένα βάρος για τις μελλοντικές γενιές, υπάρχει ένας άλλος τρόπος να την δούμε. Η γήρανση αποτελεί ταυτόχρονα και απόδειξη της ανθρώπινης προόδου: ζούμε περισσότερο, υγιέστερα και ασφαλέστερα από ποτέ. Δεν είναι μόνον μια πρόκληση, αλλά και μια επιτυχία που αξίζει να αναγνωριστεί και μια ευκαιρία που μπορεί να διαμορφωθεί. Μια θετική δημογραφική οπτική – μια προσέγγιση που εστιάζει στην αλλαγή και την προσαρμογή, σε συμφωνία τίς με βασικές συστάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, των Ηνωμένων Εθνών και της Ε.Ε δεν σημαίνει αγνόηση των πραγματικών προκλήσεων που θέτουν, εκτός των άλλων, η γήρανση, η χαμηλή γονιμότητα και οι αλλαγές των οικογενειακών δομών.
Αντίθετα, μας καλεί να μετατοπίσουμε το βλέμμα μας από τον φόβο και τον πανικό προς την κατανόηση και τη δράση, και, ταυτόχρονα μας ωθεί να δούμε τον δημογραφικό μετασχηματισμό ως μια νέα φάση στην ιστορία των κοινωνιών μας: όχι καλύτερη ή χειρότερη από το παρελθόν, αλλά διαφορετική και πλούσια σε δυνατότητες ανανέωσης…
