Συνέντευξη: Φλώρα Κασσαβέτη
Ο καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας Ακαδημαΐκός Γιώργος Χρούσος, ανώτερος ερευνητής και επί σειρά ετών επικεφαλής του Τμήματος Παιδιατρικής και Αναπαραγωγικής Ενδοκρινολογίας του Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), ενός από τα Ινστιτούτα των National Institutes of Health (NIH) των ΗΠΑ, απαντά στα σημαντικότερα ερωτήματα που απασχολούν τους γονείς παιδιών με παχυσαρκία.
Η καθημερινή σωματική άσκηση είναι ίσως η σημαντικότερη παρέμβαση για την πρόληψη της παχυσαρκίας, αλλά και για τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών συνολικά. Προσωπικά πιστεύω ότι κάθε μαθητής θα έπρεπε να έχει τουλάχιστον μία ώρα οργανωμένης φυσικής δραστηριότητας κάθε σχολική ημέρα. Δεν πρόκειται μόνο για επένδυση στη σωματική υγεία, αλλά και στη γνωστική ανάπτυξη, στη συναισθηματική ευεξία και στη μελλοντική υγεία των ενηλίκων που θα γίνουν αυτά τα παιδιά.
Ποια είναι η θεραπεία πρώτης γραμμής για την παιδική παχυσαρκία;
Η θεραπεία πρώτης γραμμής παραμένει το τρίπτυχο ισορροπημένη διατροφή, συστηματική σωματική άσκηση και ψυχολογική υποστήριξη. Για τον λόγο αυτό παραπέμπουμε τα παιδιά στα εξειδικευμένα Ιατρεία Παχυσαρκίας των παιδιατρικών νοσοκομείων, όπου παρακολουθούνται από διεπιστημονική ομάδα που περιλαμβάνει παιδιάτρους, διαιτολόγους, ψυχολόγους και, όπου χρειάζεται, παιδοενδοκρινολόγους.
Σε πόσα παιδιά είναι αποτελεσματική αυτή η προσέγγιση;
Περίπου ένα στα τρία παιδιά, δηλαδή γύρω στο 30%, επιτυγχάνει κλινικά σημαντική απώλεια βάρους μόνο με τις παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής.
Άρα περίπου το 70% δεν καταφέρνει να χάσει βάρος με αυτόν τον τρόπο;
Δυστυχώς, έτσι είναι. Σε παιδιά ηλικίας 12 ετών και άνω, στα οποία μια καλά οργανωμένη και εντατική παρέμβαση στον τρόπο ζωής δεν έχει αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα, η φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο συμπληρωματικό εργαλείο.
Θα ήθελα να τονίσω ότι το φάρμακο δεν υποκαθιστά τη σωστή διατροφή, την άσκηση και την ψυχολογική υποστήριξη. Αντίθετα, λειτουργεί παράλληλα με αυτές τις παρεμβάσεις, μειώνοντας την όρεξη και αυξάνοντας το αίσθημα κορεσμού, ώστε να διευκολύνει την απώλεια βάρους. Το διάστημα αυτό το παιδί εκπαιδεύεται να υιοθετήσει υγιεινές συνήθειες διατροφής και άσκησης, οι οποίες θα το βοηθήσουν να διατηρήσει το νέο του βάρος και μετά το τέλος της θεραπείας.
Πότε εγκρίθηκαν τα φάρμακα για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας στην Ελλάδα;
Οι εγκρίσεις στην Ευρώπη ακολούθησαν εκείνες του FDA στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα φάρμακα αξιολογήθηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) και εγκρίθηκαν από τον ΕΟΦ για χρήση στη χώρα μας, σύμφωνα με τις εγκεκριμένες ενδείξεις για εφήβους.
Πόσα χρόνια χρησιμοποιούνται αυτά τα φάρμακα στις Ηνωμένες Πολιτείες;
Οι πρώτες εγκρίσεις για εφήβους δόθηκαν πριν από αρκετά χρόνια και έκτοτε έχει αποκτηθεί σημαντική κλινική εμπειρία. Παράλληλα, συνεχίζονται οι μελέτες που αξιολογούν τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητα και ασφάλειά τους.
Γιατί χορηγούνται μόνο σε παιδιά άνω των 12 ετών;
Επειδή οι περισσότερες μεγάλες κλινικές μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί σε εφήβους ηλικίας 12 ετών και άνω. Καθώς συσσωρεύονται νέα επιστημονικά δεδομένα, είναι πιθανό στο μέλλον να επεκταθούν οι ενδείξεις και σε μικρότερες ηλικίες για συγκεκριμένες περιπτώσεις.
Ποιο φάρμακο χρησιμοποιείται σήμερα;
Σήμερα χρησιμοποιούμε κυρίως τη σεμαγλουτίδη, η οποία χορηγείται μία φορά την εβδομάδα με υποδόρια ένεση. Υπάρχει επίσης η λιραγλουτίδη, που χορηγείται καθημερινά και εξακολουθεί να αποτελεί εγκεκριμένη θεραπευτική επιλογή. Η σεμαγλουτίδη, ωστόσο, φαίνεται να επιτυγχάνει μεγαλύτερη απώλεια βάρους και γι’ αυτό χρησιμοποιείται πλέον συχνότερα στην κλινική πράξη.
Τα φάρμακα αυτά μπορούν να συνταγογραφούνται από τις κατάλληλες ιατρικές ειδικότητες, σύμφωνα με τις ισχύουσες ενδείξεις. Η αποζημίωσή τους εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Πώς αντιδρούν οι Έλληνες γονείς όταν τους προτείνετε φαρμακευτική αγωγή για το παιδί τους;
Παρατηρώ ότι όσο περνά ο καιρός οι γονείς γίνονται ολοένα και λιγότερο διστακτικοί. Στην αρχή υπήρχε εύλογη επιφύλαξη, καθώς επρόκειτο για μια νέα θεραπευτική προσέγγιση. Σήμερα όμως υπάρχει πολύ μεγαλύτερη εμπιστοσύνη, επειδή τόσο η διεθνής όσο και η ελληνική εμπειρία δείχνουν ότι, όταν τα φάρμακα χρησιμοποιούνται σωστά και υπό ιατρική παρακολούθηση, μπορούν να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά.
Στην Ελλάδα, γενικότερα, είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι στις νέες φαρμακευτικές θεραπείες. Το ίδιο συνέβη και με τα φάρμακα κατά της παχυσαρκίας στους ενήλικες. Μέχρι να αρχίσουμε να τα χρησιμοποιούμε ευρέως, υπήρχαν ήδη δεδομένα από εκατομμύρια ασθενείς διεθνώς. Σήμερα δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι γονείς έχουν λάβει τέτοια θεραπεία, έχουν διαπιστώσει τα οφέλη της και στη συνέχεια ρωτούν αν μπορεί να βοηθήσει και το παιδί τους.
Είναι συχνό ένα παιδί με παχυσαρκία να προέρχεται από οικογένεια όπου υπάρχουν και άλλα άτομα με παχυσαρκία;
Πολύ συχνό. Η παχυσαρκία είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γενετικών, βιολογικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών παραγόντων. Επομένως, δεν είναι ασυνήθιστο να παρατηρείται σε περισσότερα από ένα μέλη της ίδιας οικογένειας.
Στις περιπτώσεις αυτές η θεραπεία δεν αφορά μόνο το παιδί. Αποτελεί μια ευκαιρία να αλλάξει ολόκληρη η οικογένεια τον τρόπο ζωής της. Όταν όλοι υιοθετούν πιο ισορροπημένη διατροφή και περισσότερη σωματική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα είναι συνήθως καλύτερα και, κυρίως, διατηρούνται περισσότερο στον χρόνο.
Αναφέρατε ότι το παιδί δεν χρειάζεται να λαμβάνει το φάρμακο για όλη του τη ζωή. Δεν υπάρχει κίνδυνος να ξαναπάρει βάρος μετά τη διακοπή;
Η διάρκεια της θεραπείας εξατομικεύεται και αποφασίζεται από τον θεράποντα ιατρό. Προσωπικά προτιμώ να ξεκινώ με τη χαμηλότερη αποτελεσματική δόση και να την αυξάνω μόνο όταν η απώλεια βάρους σταθεροποιηθεί.
Στόχος μας είναι η σταδιακή και ασφαλής απώλεια βάρους και όχι η απότομη μείωσή του. Παράλληλα, όλο αυτό το διάστημα το παιδί μαθαίνει να τρέφεται σωστά, να ασκείται συστηματικά και να αποκτά υγιείς συνήθειες που μπορούν να διατηρηθούν σε όλη του τη ζωή.
Είναι αλήθεια ότι μετά τη διακοπή της θεραπείας μπορεί να παρατηρηθεί μερική επαναπρόσληψη βάρους, ιδιαίτερα εάν δεν έχουν εδραιωθεί οι αλλαγές στον τρόπο ζωής. Ωστόσο, όταν το παιδί έχει εκπαιδευτεί σωστά και συνεχίζει να εφαρμόζει τις υγιεινές συνήθειες που απέκτησε κατά τη διάρκεια της θεραπείας, οι πιθανότητες μακροχρόνιας διατήρησης του αποτελέσματος είναι σαφώς μεγαλύτερες. Επιπλέον, επειδή οι αλλαγές αυτές γίνονται σε μια ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος εμφανίζει αυξημένη πλαστικότητα, είναι ευκολότερο να μετατραπούν σε μόνιμες συμπεριφορές.
To φάρμακο δεν υποκαθιστά τη σωστή διατροφή, την άσκηση και την ψυχολογική υποστήριξη. Αντίθετα, λειτουργεί παράλληλα με αυτές τις παρεμβάσεις, μειώνοντας την όρεξη και αυξάνοντας το αίσθημα κορεσμού, ώστε να διευκολύνει την απώλεια βάρους. Το διάστημα αυτό το παιδί εκπαιδεύεται να υιοθετήσει υγιεινές συνήθειες διατροφής και άσκησης, οι οποίες θα το βοηθήσουν να διατηρήσει το νέο του βάρος και μετά το τέλος της θεραπείας.
Μπορείτε να μας εξηγήσετε με απλά λόγια πώς δρουν αυτά τα φάρμακα;
Τα φάρμακα αυτά ανήκουν στους αγωνιστές των υποδοχέων του GLP-1, μιας φυσικής ορμόνης που παράγεται στο έντερο μετά το γεύμα.
Δρουν τόσο στο γαστρεντερικό σύστημα όσο και στον εγκέφαλο. Μειώνουν την όρεξη, αυξάνουν το αίσθημα κορεσμού και επιβραδύνουν την κένωση του στομάχου. Έτσι το παιδί χορταίνει νωρίτερα, αισθάνεται λιγότερη πείνα και μπορεί να ακολουθήσει πολύ ευκολότερα το πρόγραμμα διατροφής του, χωρίς να βασανίζεται από συνεχή επιθυμία για φαγητό.
Παράλληλα, φαίνεται ότι επηρεάζουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα αμοιβής που σχετίζονται με την πρόσληψη τροφής. Αυτό βοηθά αρκετούς ασθενείς να περιορίσουν την έντονη επιθυμία για υπερφαγία και συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης τους με το φαγητό.
Δεν είναι ασυνήθιστο να παρατηρείται παχυσαρκία σε περισσότερα από ένα μέλη της ίδιας οικογένειας. Στις περιπτώσεις αυτές η θεραπεία δεν αφορά μόνο το παιδί. Αποτελεί μια ευκαιρία να αλλάξει ολόκληρη η οικογένεια τον τρόπο ζωής της. Όταν όλοι υιοθετούν πιο ισορροπημένη διατροφή και περισσότερη σωματική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα είναι συνήθως καλύτερα και, κυρίως, διατηρούνται περισσότερο στον χρόνο.
Είναι ασφαλή αυτά τα φάρμακα για τα παιδιά;
Τα φάρμακα αυτά αναπτύχθηκαν αρχικά για τη θεραπεία του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Κατά τη διάρκεια των κλινικών μελετών διαπιστώθηκε ότι προκαλούσαν σημαντική απώλεια βάρους και έτσι αξιολογήθηκαν και για τη θεραπεία της παχυσαρκίας.
Σήμερα διαθέτουμε πλέον εκτεταμένη εμπειρία από τη χρήση τους σε ενήλικες και ολοένα περισσότερα δεδομένα από εφήβους. Όπως κάθε φαρμακευτική αγωγή, έτσι και αυτά έχουν πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες και πρέπει να χορηγούνται μόνο με σωστή επιλογή των ασθενών και στενή ιατρική παρακολούθηση.
Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ίδια η σοβαρή παιδική παχυσαρκία αποτελεί νόσο με σημαντικές επιπλοκές. Βλέπουμε πλέον παιδιά να εμφανίζουν σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, λιπώδη νόσο του ήπατος, υπέρταση, υπνική άπνοια και άλλες σοβαρές επιπλοκές ήδη από την εφηβική ηλικία. Επιπλέον, η παχυσαρκία αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης πολλών μορφών καρκίνου κατά την ενήλικη ζωή.
Έχω ακούσει ότι υπάρχει αντένδειξη σε εφήβους με κατάθλιψη ή αυτοκτονικό ιδεασμό.
Το ζήτημα αυτό έχει μελετηθεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Μέχρι σήμερα, οι μεγάλες κλινικές μελέτες και τα διαθέσιμα δεδομένα δεν έχουν τεκμηριώσει ότι οι αγωνιστές του GLP-1 αυξάνουν τον κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού. Παρ’ όλα αυτά, όπως συμβαίνει με κάθε θεραπεία που χορηγείται σε εφήβους, απαιτείται προσεκτική ψυχιατρική και ψυχολογική παρακολούθηση όταν υπάρχει σχετικό ιστορικό.
Στην πράξη, πολλά παιδιά παρουσιάζουν σημαντική βελτίωση της αυτοεκτίμησης, της εικόνας σώματος και της κοινωνικής τους λειτουργικότητας καθώς χάνουν βάρος και αποκτούν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Περιορίζεται το φαινόμενο του body shaming, αυξάνεται η συμμετοχή στις αθλητικές δραστηριότητες και βελτιώνεται συνολικά η ποιότητα ζωής τους. Για τον λόγο αυτό, η θεραπεία πρέπει πάντοτε να εντάσσεται στο πλαίσιο μιας διεπιστημονικής ομάδας, στην οποία συμμετέχουν και επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
Κύριε Χρούσο, μια τελευταία ερώτηση σχετικά με την άσκηση. Σε μια χώρα που εξακολουθεί να βρίσκεται στις πρώτες θέσεις της Ευρώπης στην παιδική παχυσαρκία, η φυσική αγωγή στα σχολεία περιορίζεται σε τρεις σχολικές ώρες (45 λεπτά) την εβδομάδα μέχρι την Τρίτη Δημοτικού και δύο σχολικές ώρες σε όλες τις υπόλοιπες τάξεις του σχολείου. Δεν είναι αντιφατικό αυτό;
Συμφωνώ απολύτως. Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε την παιδική παχυσαρκία, πρέπει να ξεκινήσουμε από το σχολείο.
Η καθημερινή σωματική άσκηση είναι ίσως η σημαντικότερη παρέμβαση για την πρόληψη της παχυσαρκίας, αλλά και για τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών συνολικά. Προσωπικά πιστεύω ότι κάθε μαθητής θα έπρεπε να έχει τουλάχιστον μία ώρα οργανωμένης φυσικής δραστηριότητας κάθε σχολική ημέρα. Δεν πρόκειται μόνο για επένδυση στη σωματική υγεία, αλλά και στη γνωστική ανάπτυξη, στη συναισθηματική ευεξία και στη μελλοντική υγεία των ενηλίκων που θα γίνουν αυτά τα παιδιά.
